Վահան Տերյան

• Իմ Տերյանը
• Տերյանը ժամանակակիցների հուշերում
• Վահան Տերյանի անծանոթ նամակը
• Վահան Տերյանի վերջին ժամերը
• Վահան Տերյան «Անտիպ և անհայտ էջեր»
• Անհայտ Տերյանը ֆիլմը
• «Վահան Տերյան. սիրո բանաստեղծ»— ֆիլմ

Կարդում ենք Տերյան

«Վահան Տերյան» նախագծի ամփոփում, արդյունքներ

Հայոց լեզվի օլիմպիադայի դպրոցական փուլ-12-րդ դասարան

1.¶ï»°ù  ë˳ÉÁ, Ýß»°ù  ï»ë³ÏÁ ¥ 3 Ùdzíáñ¤:³.²Ù»Ý  ÇÝ㪠 Ý³í³Ñ³Ý·ÇëïÁ, Íáí³ÍáóÁ, í³Õáõó  Ó³ÝÓñ³óñ»É  »Ý   ÇÝÓ:
µ.ܳ   Ù»ù»Ý³Û³µ³ñ  ϳËí»ó  ÏÇëáí  ã³÷  å³ïáõѳÝÇó   ¨  ݳۻó  å³ï³ÝáõÝ:
·.سñ¹ÇÏ  ÷áÕáóÇó   Ý³ÛáõÙ  ¿ÇÝ  Ù»½  íñ³,  ·ÉáõËÝ»ñÁ  ó÷³Ñ³ñáõÙ  áõ  Ñ»é³ÝáõÙ:

2.îñí³Í  µ³é»ñÇ  ¹ÇÙ³ó  ·ñ»°ù  ٻϳϳݠ ÑáÙ³ÝÇß  ¨  ѳϳÝÇß  ¥ 2 Ùdzíáñ¤.³ëåÝç³Ï³Ý , ½»ÕáõÝ , ³ÝëùáÕ, ÷áõÃ³É :

Ասպնջական- հյուրասեր, վանատուր/անհյուրընկալ

Զեղուն – լեցուն, ակաղձուն/դատարկ

Անսքող- բացահակտ, ակնհայտ/ ծածուկ

Փութալ- շտապել, աճապարել/ հապաղել

3.îñí³Í  µ³é»ñÇ  ÇÙ³ëïÝ»ñÁ  µ³ó³ïñ»°ù  µ³é³Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ ¥ 2Ùdzíáñ¤.»Õ»ñ»ñ· , ¿ùëåñáÙï, ý»ÉÇ»ïáÝ :

Եղերերգ - տխուր բովանդակությամբ քնարական բանաստեղծություն

¿ùëåñáÙï – Առանց նախապատրաստության գրված բանաստեղծություն

Ֆելիետոն - ծաղրական բնույթի հոդված

4.Üß»°ù  ïñí³Í  µ³½ÙÇÙ³ëï  ¹³ñÓí³ÍùÝ»ñÇ  ÇÙ³ëïÝ»ñÁ ª  »ñÏáõ  ÇÙ³ëï ¥ 2 Ùdzíáñ¤ .
»ñÏÝùÇó   ÁÝÏÝ»É, Ó»éù»ñÁ  Éí³Ý³É , ß³ñùÇó  ѳݻÉ:

ԵñÏÝùÇó   ÁÝÏÝ»É – 1) Տեղյակ չլինել, 2) Անհիմն, չպատճառաբանված լինել:

Ձեռքերը լվանալ – 1) Պատասխանատվությունը իր վրայից վերցնել, 2) Հույսը մի բանից կտրել:

Շարքից հանել – 1) Գործունեությունը դադարեցնել, 2) Փչացնել:

5.¸áõñë  ·ñ»°ù  ³ñ¨Ùï³Ñ³Û»ñ»ÝÇÝ  ѳïáõÏ  ÑÇÝ·  µ³é  áõ  ù»ñ³Ï³Ý³Ï³Ý  Ó¨, Ýß»°ù  ¹ñ³Ýó  ³ñ¨»É³Ñ³Û  ï³ñµ»ñ³ÏÝ»ñÁ   (3 Ùdzíáñ):úñ   ÙÁÝ  ³É  ½·³ó,  áñ  ï³ñÇùÁ   ³éÝ»Éáõ   íñ³   ¿ñ.  ëåÇï³Ï  ûɻñ  Ïþ»ñ¨³ÛÇÝ  Ù³½»ñáõÝ  Ù»ç.  ѳۻÉÇݪ  ³í»ñ³Í  óáõóáõó  Çñ  ¹»ÙùÇÝ   ·ÇÍ»ñÁ:  ¼³ñÙ³ó³í. ǘÝã   ßáõï.  »ñÏáõ  ûñ  Ùï³Í»ó  ³ëáñ  íñ³,  Ñ»ïá  ¹³ñÓ۳ɠ  ß³ñáõÝ³Ï»ó   Çñ  ³éçÇ  ÁÝóóùÁ:

Օր մըն- մի օր

Կ΄երևային – երևում էին

Մազերուն մեջ- մազերի մեջ

Ցուցուր- ցույց էր տալիս

Ասոր- սրա

6.¶ñ³µ³ñáí   ïñí³Í  ѳïí³ÍÁ  óñ·Ù³Ý»°ù  ³ß˳ñѳµ³ñ  ¥  1  Ùdzíáñ¤ :
Ø»Õù  ÇÙ  µ³½áõÙ  »Ý  ÛáÛÅ,
̳Ýñ  »Ý, ù³Ý  ½³õ³½  Íáíáõ:

Իմ մեղքերը խիստ շատ են,

Ավելի ծանր են, քան ծովի ավազը:

7.Üß»°ùª   ·áñͳé³Ï³Ý   áñ   á×áí  ¿  ß³ñ³¹ñí³Í  ïñí³Í  ѳïí³ÍÁ ¥  1  Ùdzíáñ¤ :ì»Ý»ïÇÏáõÙ  ¿  ÉáõÛë  ï»ë»É  ØËÇóñ۳ݠ Ùdzµ³ÝáõÃ۳ݠ  ·ñå³ÝÇ  ѳۻñ»Ý  ûñ³óáõÛóÁ, áñÁ  Ññ³ï³ñ³ÏíáõÙ  ¿  1757  Ãí³Ï³ÝÇó: ²ÛÝ   ³Ù»Ý³»ñϳñ³ÏÛ³óÝ  ¿  ³ß˳ñÑÇ  ïå³·Çñ  ûñ³óáõÛóÝ»ñÇó  : Ðñ³ï³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ  »ñµ»ù  ãÇ  Áݹѳïí»É:

Գիտական

Եռանկյունաչափություն

Առաջադրանք:·         GeoGebra ծրագրով գծեք միավոր շրջանագիծ: Օգտվելով գծագրից հինգ տարբեր անկյունների համար գտեք դրանց սինուսը և կոսինուսը: Գտած անկյունների համար ստուգեք եռանկյունաչափական հիմնական նույնությունը:

Լոգարիթմական ֆունկցիա

Առաջադրանք:  GeoGebra ծրագրով գծել լոգարիթմական ֆունկցիայի գրաֆիկ և դրանից օգտվելով թվարկել ֆունկցիայի բնութագրիչները:

Մեղու

Էկոհամակարգերի հիմնախնդիրը

Բնական էկոհամակարգերի օրինակներ են լիճը, անտառը, անապատը, տունդրան, ցամաքը, օվկիանոսը, բիոսֆերան: Ինչպես կարելի է տեսել օրինակներից, ավելի պարզ էկոհամակարգերը մտնում են ավելի բարդ կառուցվածք ունեցողներիմեջ:

Էկոհամակարգի օրինակ է ջրավազանը: Նրանում բնակվո բույսերը,ձկները, անողնաշարավորները, միկրոօրգանիզմները կազմում ենհամակարգի կենդանի բաղադրամասը՝ կենսացենոզը : Որպեսէկոհամակարգ` ջրավազանի համար բնութագրական են որոշակիբաղադրության նստվածքները, քիմիական բաղադրությունը ևֆիզիկական պարամետրերը, ինչպես նաև բիոլոգիականարտադրողականության որոշակի ցուցանիշները և տվյալ ջրամբարիյուրահատուկ պայմանները:

Մարդու ազդեցությունը էկոհամակարգերի վրա

Մարդու ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա կարելի է դիտել տարբեր ասպեկտներում` կախված այդ հարցի հետազոտման նպատակներից:  Մարդու տնտեսական միջամտության հետևանքով, ձևավորվել են նոր, մինչ այդ գոյություն չունեցող, էկոհամակարգեր` ագրոէկոհամակարգեր: Ագրոէկոհամակարգերի օրինակներ են արհեստականորեն, մարդու միջամտությամբ ստեղծված համալիրները` անասնապահական տարածքներ, բանջարանոցներ, արոտավայրեր, մարգագետիններ և այլն:  Մարդու միջամտության արդյունքում այս տարածքներում խախտվում են բնական էկոհամակարգերին հատուկ պրոցեսները: Բացի այդ, այստեսակ համակարգերն, անընդունակ լինելով ինքնավերականգնվել ու ինքնակարգավորվել, չեն կարող գոյատևել առանց մարդու միջամտության ու վերահսկողության:

Բայց միայն սրանով չի սահմանափակվում մարդու ազդեցությունը էկոհամակարգերի վրա. այն կարող է լինել նաև խիստ բացասական, քանի որ  կարող է հանգեցնել էկոլոգիական ճգնաժամի:

Էներգիայի հոսքը էկոհամակարգերում

Ավտոտրոֆներն իրենցից ներկայացնում են էկոհամակարգի առաջին տրոֆիկական մակարդակը: Հենց ավտոտրոֆներն էլհանդիսանում են էներգիայի միակ աղբյուրը (կլանում են արևի էներգիան), ինչը անհրաժեշտ է էկոհամակարգերիգոյության ու դրանցում ընթացող գործընթացների համար: Հաջորդ տրոֆիկական մակարդակներն են կոնսումենտներն ուռեդուցենտները, որոնք օրգանական նյութները բյուրեղային վիճակի են բերում, այսինքն այն ձևի, որը կորղ է յուրացվելավտոտրոֆների կողմից: Էներգիայի հոսքի նվազումը կարող է հանգեցնել այս շրջապտույտի խախտմանը:

Ածխածնի հոսքն էկոհամակարգում

Ածխածնի շրջանառության գործընթացում կարևոր դեր են խաղում ածխածնի ենթօքսիդը (CO) և երկօքսիդը (CO₂):Կենսոլորտում ածխածինն հիմնականում հանդիպում է իր ավելի շարժուն ձևով (CO₂): Ածխաթթու գազի միգրացիայիառաջին ճանապարհը ունի մոտավորապես այսպիսի տեսք.ածխաթթու գազը կլանվում է ֆոտոսինթեզի ժամանակ, որիարդյունքում սինթեզվում են բույսերի հյուսվածքները կազմող գլյուկոզն ու  այլ օրգանական նյութեր: Հետագայումվերջիններս առաջացնում են մյուս բոլոր կենդանի օրգանիզմների հյուսվածքները` տեղափոխվելով սննդային շղթաներով: Ցերեկվա ժամերին բույսերը` ֆոտոսինթեզի արդյունքում, կլանում են ածխաթթու գազ, իսկ գիշերը դրա որոշ քանակությունկրկին արտազատվում է մթնոլորտ: Բույսերի ու կենդանիների մահից հետո օրգանական նյութերը հանքայնացվում են,անջատվում է CO₂ գազ, որն էլ անցնում է մթնոլորտ:  Էներգետիկ պահանջները բավարարելու համար, օգտագործվում եննավթ, ածուխ, տորֆ, որոնց տեսքով և դարեր առաջ կուտակվել էր ածխածինը: Այժմ դրանց այրման հետևանքովավարտվում է ածխածնի  շրջանառությունը:

Ածխածնի շրջանառության երկրոդ ուղղությունը կատարվում է ծովային ավազաններում: Ածխաթթու գազը միանում է այլնյութերի  և կրաքարերի տեսքով կուտակվում ջրային ավազանների հատակին, օգտագարծվում ծովային օրգանիզմներիկողմից` վերջիններիս կմախքի կազմավորման գործում: Այնուհետև,  մահացած օրգանիզմների մնացորդները իջնում ենծովերի ու օվկիանոսների հատակն ու առաջացնում կրաքարի կուտակումներ:  

Այսպիսով, ածխաթթու գազի մի զգալի մասը դուրս է գալիս ածխածնի ընդհանուր շրջանառությունից: Ածխածնի հոսքի նվազելու հետևանքով,  դրա երկու շրջանառություններն էլ կխախտվեն:

Ազոտի ու ֆոսֆորի հոսքերն էկոհամակարգում

Ազոտը մտնում է սպիտակուցների և նուկլեինաթթուների կազմության մեջ և համարվում անփոխարինելի կենսածին տարր:

Ֆոսֆոր: Մեծ է ֆոսֆորի կենսաբանական ու կենսաքիմիական դերը կենդանի բջջի կանքում: Առանց ֆոսֆորի հնարավոր չիսպիտակուցների սինթեզը: Այն մտնում է ուղեղի, կմախքի հյուսվածքների, խեցիների կազմի մեջ:

Կենսոլորտում ֆոսֆորի շրջանառությունը կապված է կենդանիների ու բույսերի մեջ ընթացող նյութերի փոխանակությանհետ: Շրջանառության ընթացքում ֆոսֆորը հիմնականում կուտակվում է լճերում, ծովերում ու գետաբերաններում: Ջրում,ապարների լվացման ու լուծման արդյունքում, անօրգանական ֆոսֆորը մտնում է շրջանառության մեջ: Անցնելովցամաքային էկոհամակարգ` հող, անօրգանական ֆոսֆորը  կլանվում է բույսերի կողմից և, սննդային շղթայի մասը դառնալով, փոխանցվում է էկոհամակարգի մյուս օրգանիզմներին: Մանրէների ազդեցությանը ենթարկվելով` բույսերի ու կենդանիների մնացորդները փոխակերպվում են անօրգանական ֆոսֆորի: Հետագայում սկսվում է ֆոսֆորի կրկնվողշրջանառությունը: Մակերևութային ջրերի միջոցով անօրգանական ֆոսֆորի մի մասն էլ անցնում է ջրայինէկոհամակարգեր` գերհագեցնելով դրանք:

Ֆոսֆորի, ինչպես նաև ազոտի միացությունները, ժամանակակից հողագործության կարևորագույն հանքայինպարարտանյութերն են հանդիսանում:

Այսպիսով, ֆոսֆորի ու ազոտի հոսքերի նվազման պատճառով, հնարավոր չի լինի իրականացնել սպիտակուցների սինթեզ: Բացի այդ կխախտվեն դրանց շրջանառությունները էկոհամակարգում:

Երկրաշարժ

Հայաստանն իր ամբողջ տարածքով գտնվում է երկրաշարժավտանգ գոտում։ Հնարավոր է կանխագուշակել երկրաշարժը և նույնիսկ նրա մեծությունը, բայց ոչ՝ ճշգրիտ ժամանակը։ 1988 թ. Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժի հետևանքով զոհվեցին ավելի քան 25 հազար մարդ, հազարավոր մարդիկ հաշմանդամ դարձան, տասնյակ հազարավոր ընտանիքներ մնացին անօթևան։ Պատմական տվյալները Հայաստանում տեղի ունեցած ավերիչ երկրաշարժերի բազմաթիվ վկայություններ են պարունակում։ Մարդկային զոհերը և ավերածություններն ավելի քիչ կլինեն, եթե մարդիկ հետևեն երկրաշարժից պաշտպանվելու կանոններին։

Երկրաշարժին նախապատրաստվելիս անհրաժեշտ է՝

• Բնակարաններում չկատարել շենքի սեյսմակայունությունը խաթարող ձևափոխումներ (հիմքի թուլացում, կրող պատերում որմնախորշերի բացում և այլն)։
• Չխցանել շենքերի մուտքերը, աստիճանավանդակները և միջանցքներն ազատ ելումուտը խանգարող մեծածավալ առարկաներով։ Պատուհանների մետաղյա ճաղաշարերը դարձնել շարժական, դռները՝ պարզ և արագ բացվող, իսկ վթարային ելքերը պահել ազատ։
• Ծանր սարքերը և կահույքը տեղադրել հիմնական պատերի տակ՝ ամրացնելով այն հատակին կամ պատին։ Մահճակալները տեղադրել պատուհանից հեռու, հիմնական պատի մոտ և գլխավերևում չկախել ծանր առարկաներ։
• Նախապես որոշել տան կամ աշխատանքի ամենաանվտանգ տեղերը (հիմնական պատերը, հիմնական պատերի անկյունները, դռան բացվածքները, հենասյուները և այլն), որտեղ կարելի է պատսպարվել
  մինչև ցնցումների ավարտը։
• Ձեռքի տակ ունենալ Աղետի կապոց՝ առաջին օգնության արկղիկով, մի քանի օրվա սննդի պաշարով, գրպանի լապտերով, ռադիոընդունիչով, տաք հագուստով և այլն։

Ինչ անել երկրաշարժի ընթացքում՝

• Խուճապի չմատնվել, շենքի ստորին հարկերում գտնվելիս՝ անհապաղ դուրս գալ և հեռանալ դեպի բաց, անվտանգ տարածություն։ Վերին հարկերում գտնվելիս՝ պատսպարվել ապահով տեղում՝ հեռու մնալով արտաքին պատերից և պատուհաններից։ Ընկնող բեկորներից կարելի է պաշտպանվել՝ մտնելով սեղանների և մահճակալների տակ։
• Փողոցում գտնվելիս՝ հեռանալ շենքերից և հաղորդալարերից դեպի բաց տարածություն, իսկ տրանսպորտում գտնվելիս՝ այն կանգնեցնել բարձրահարկերից հեռու և մնալ տեղում մինչև ցնցումների ավարտը։
• Գիշերը տեղի ունեցող ստորգետնյա ցնցումների ժամանակ արթնանալիս՝ օգտվել միայն գրպանի լապտերից (հնարավոր հրդեհներից խուսափելու համար), հագնվելու վրա ավելորդ ժամանակ չկորցնելով` վերցնել Աղետի կապոցը և գործել իրավիճակին համապատասխան։

Ինչ անել երկրաշարժից հետո՝

• Փլատակներում գտնվելիս պետք չէ հուսահատվել, հնարավորության սահմաններում հարկավոր է տեղափոխվել ավելի անվտանգ տեղ, կարիքի դեպքում՝ ցուցաբերել առաջին օգնություն։ Պետք է ջանալ կապ հաստատել (բղավել, հարվածել հնչեղ առարկաներով) հարևան փլատակներում և դրսում գտնվողների հետ։ Կարելի է փորձել սողանցք բացելով ինքնուրույն դուրս գալ փլատակներից՝ խուսափելով իրար վրա կուտակված մեծ բեկորներից։
• Փլատակում գտնվելու առաջին օրերին չհայտնաբերվելու դեպքում խուճապի մի՛ մատնվեք, խնայեք ուժերը, ավելորդ շարժումներ մի՛ կատարեք, սննդի առկայության դեպքում պաշարը բաժանեք մի քանի մասի՝ խնայողաբար օգտագործելով այն։ Հիշեք, որ ձեզ որոնում են և կփրկեն։
• Եթե ձեր կացարանը քիչ է տուժել, և հնարավոր է այնտեղ ապրել, ապա առաջին հերթին պետք է ստուգել՝ արդյոք չե՞ն վնասվել էլեկտրահաղորդալարերը, վառարանների ծխնելույզները, կոյուղին, չկա՞ գազի արտահոսք, չե՞ն թափվել վտանգավոր հեղուկներ և այլն։
• Համաճարակներից (հատկապես ամռանը) և հրդեհներից խուսափելու համար անհրաժեշտ է խստորեն պահպանել սանիտարահիգիենիկ և հակահրդեհային կանոնները։